Ketterij (Eng.'Heresy').
Dit begrip paste als thema uitstekend bij deze avond. Natuurlijk vanwege het feit dat de Klipsch Heresy II luidsprekers dominant aanwezig waren. Ook echter werd er door de demonstrateurs gepoogd een aantal heilige huisjes uit de audiowereld onder vuur te nemen. Daarnaast was er deze avond ook aandacht voor wat andere muziek dan op een gemiddelde avond aan bod komt.
De avond werd ten eerste verzorgd door ons lid Harry Verduin. Voor de pauze trad hij zelf op de voorgrond met zijn eigen set en zijn eigen muziekkeus. Onderdelen van zijn set waren gemodificeerd door Hans Benus en Kees de Waard. Zij zijn al jarenlang bezig met onderzoek naar de klankeigenschappen van allerlei onderdelen van audioapparatuur. Inmiddels zijn zij een eind op weg en hebben een interessante visie ontwikkeld hoe uit bestaande commerciële audioapparatuur de meest optimale klank is te halen. Er is volgens hen door enkele specifieke aanpassingen in de elektronica (of anderszins, zoals bij luidsprekers) veel meer hoogwaardig geluid te halen uit relatief goedkope, maar wel goed ontworpen audiocomponenten, zoals versterkers, cd-spelers en luidsprekers.
Na de pauze was er de tijd voor Hans en Kees om uitgebreid over de inherente audiofiele mogelijkheden van opgewaardeerde, betaalbare apparatuur te vertellen. Zij hadden zelf zowel geheel eigenbouw als ook gemodificeerde apparatuur meegebracht. Deze apparaten waren voorzien van een beperkt aantal relatief goedkope modificaties. Hiermee lichten zij hun visie toe aan de hand van muzikale voorbeelden (cd's) van henzelf als wel van de ACV-leden. Er ontspon zich een interessante theoretische discussie over technische details en begrippen en mythes uit de audiowereld.
De gehele avond stond de al dan niet gemodificeerde Klipsch Heresy II luidspreker centraal. Met deze uiterst gevoelige luidspreker kunnen veranderingen in de elektronica en randapparatuur duidelijk hoorbaar worden gemaakt. Met de Heresy is een levensecht geluidsniveau gemakkelijk te realiseren in de huiskameromgeving. De Heresy doet hiermee de naam LUIDspreker eer aan.
Samenstelling van de twee sets van de avond.
Voor de pauze: set I
Dynaco versterker ST-70, gemodificeerd
Dynaco cd-speler, gemodificeerd
Klipsch Heresy II luidsprekers, gemodificeerd.
Na de pauze: set II
Eigenbouw buizenversterker, basis EL84
NAD 541 Cd-speler, gemodificeerd
Klipsch Heresy II luidsprekers, al dan niet gemodificeerd
Jean Marie Reynaud bekabeling
Nadere bijzonderheden van de diverse gebruikte geluidsapparatuur.
Luidsprekers
De originele Heresy II is een zogenaamd hybride hoornsysteem (ca. 54 x 40 x 34 cm). Dit is een eigenzinnig product van de al even eigenzinnige Amerikaanse ontwerper Paul Klipsch. De Klipschhorn is al ruim 50 jaar een voorbeeld van wat er met een (fully loaded) hoornsysteem aan realistische muziekweergave mogelijk is. Dat hij nog steeds gebouwd wordt, zegt toch wel iets over de tijdloosheid van het ontwerp. Een groot voordeel van een hoornsysteem is de hoge gevoeligheid in combinatie met een hoge belastbaarheid. Hoewel dit vroeger meer van belang was dan nu, heeft het inherente voordelen om met relatief weinig vermogen veel geluid te kunnen produceren.
Zo is eenvoudig een levendige, dynamische muziekweergave op vrijwel concertniveau mogelijk (max. 114 dB SPL). Hoornsystemen worden vanwege deze eigenschap niet voor niets ook bij de weergave van levende muziek veelgebruikt. Door de mindere belasting van de versterker, blijft de vervorming ook beter binnen de perken.
Door de hoorn wordt het geluid wel gebundeld, hetgeen echter een voordeel kan zijn omdat de reflecties in de buurt van de luidspreker beperkt blijven. Dit maakt het geproduceerde geluid minder afhankelijk van de directe omgeving.
Bij de Heresy (Eng. 'ketterij') wordt echter voor het laag een normale 12" (30,5 cm) composiet conuswoofer gebruikt met a-periodische demping binnen een gesloten kast. Vandaar wellicht de Engelse benaming? Dit is in feite een compromisoplossing om ervoor te zorgen dat het kastformaat beperkt kan blijven. Het diepste laag ontbreekt (volgens de specificaties - 3 dB bij 63 Hz), omdat dit met een normale woofer ten kostte zou gaan van de efficiëntie van het hele systeem ( 97 dB voor 1W/1m). Voor hoog en midden worden wel exponentiële hoorncompressie-sytemen ingezet, met cross-overfrequenties bij 700 en 6000 Hz. Hiermee wordt het altijd moeilijk weer te geven gebied van de menselijke stem grotendeels door één weergever ontsloten. Hierdoor blijft de coherentie binnen dit gebied optimaal gewaarborgd. De totale frequentie respons omvat 63 Hz – 20 kHz (+/- 3 dB).
Modificatie
De modificatie behelsde onder meer door het aanbrengen van een dempinglaag aan de buitenkant van de horn-units, dit om de resonanties te onderdrukken van de plastieken horn-units. Ook werd de interne bekabeling veranderd en het filter iets aangepast door de bestaande condensatoren te vervangen voor Tin folie types. Deze ingrepen waren niet rigoureus, om het open, redelijk neutrale karakter van het systeem te behouden.
Elektronica
Set I
De versterker was van Dynaco, type ST-70, met als basis een set El-34 buizen, die in een push-pull schakeling werken en in ultraliniair instelling staan ingesteld en een lage tegenkoppeling is toegepast. Deze versterker was op verschillende punten aangepast. De Cd-speler was eveneens van Dynaco en was voorzien van enkele kleine modificaties.
Set II
Een eigenbouw versterker met een stel EL-84 buizen. Als basis werd gebruik gemaakt van een oude Dynaco versterker, waar alleen nog maar de transformatoren van gebruikt zijn. De versterker werkt ook in push-pull en de EL84 buizen staan in triode instelling te werken. De instelling is zodanig gekozen dat er maximaal 2 watt vermogen uit deze versterker komt, dat lijkt weinig, maar door het hoge rendement van de Klipsch luidsprekers, kan deze versterker de luidsprekers goed uitsturen. De versterker heeft ook geen tegenkoppeling, wat zorgt voor een open weergave. Voordeel van een triode schakeling t.o.v. pentode/ultraliniair is dat versterker een beter controle heeft op de luidsprekers. Nadeel is het minder vermogen van de versterker.
De Cd-speler van NAD was ook flink onder handen genomen. Door o.a. de voedingsschakeling aan te pakken. Normaal wordt meestal standaard spanningsstabilisatoren gebruikt van types uit de 78xx series door de fabrikanten. Volgens Kees en Hans kleven er nadelen aan dit soort spanningsregelaars omdat dit soort regelaars zogenaamde serie regelaars zijn en netwerk vervuiling gewoon doorlaten wat onrust veroorzaakt in de weergaven. Zij hebben deze spanningsregelaars vervangen voor parallel types LM336 waardoor een veel schoner voeding ontstaat. Kees en Hans zijn van mening dat een apparaat van een 220v vol met netwerk vervuiling een schone interne voeding moet kunnen maken, zonder dat je peperdure netfilters hoeft aan te schaffen. Ook is de clock schakeling gewijzigd, beter type Opamp's gebruikt en signaal condensatoren vervangen door Tin-folie types. Gebruikt worden de Audicap Tin-folie condensatoren die o.a. te koop zijn bij Speaker en Co. Met dit type condensatoren hebben Kees en Hans zeer goede ervaring en zijn nog redelijk betaalbaar.
Luisterimpressie
Er verzamelde zich voor deze avond een ongekend groot aantal liefhebbers bij de Moriaan (31). Kennelijk allemaal aangetrokken door de naam Klipsch. Onze luisterruimte (en de bar..) was daarmee goed gevuld. In ieder geval genoeg geïnteresseerd publiek dus voor onze demonstrateurs. Na een korte inleiding door onze voorzitter, nam Harry Verduin het voortouw voor het demogedeelte voor de pauze. Enthousiast vertelde hij wat wetenswaardigheden van zijn set. Voor hem stond de muzikaliteit voorop. Techniek was het middel. Zijn door Hans en Kees gemodificeerde set was een (voorlopig) eindstation, na een lange zoektocht naar een passende set. Deze set bracht voor hem de muziek op de juiste wijze tot leven.
Vervolgens bracht hij een tiental gevarieerde moderne muzieknummers ten gehore, met een nadruk op de 'betere' popmuziek (wat dan ook precies mag zijn) van de laatste tijd. In ieder geval muziek die goedgekeurd was door het bekende muziekblad Oor, want daar putte hij onder andere uit voor nieuwe muziek. Hij had zelf al een aantal kopieën van zijn playlist gemaakt voor het gemak van de aanwezige toehoorders. Elk muzieknummer werd door Harry voorzien van enkele kanttekeningen en commentaar.
Het eerste nummer van J.J. Cale bracht al meteen leven in de brouwerij. Op niet mis te verstane wijze werden de toehoorders overspoeld met de muziek. Er werd een dynamisch en levendig geluidsbeeld neergezet met een grote directheid. Je werd gewoon opgenomen in de muziek.
Ook een meer klassiek getint nummer van Andrea Bocelli werd door het systeem onverkort weergegeven. Een rustige vrouwenstem als Lucinda Williams kwam ook goed uit de verf. Hoge vrouwenstemmen zijn meestal kritisch, maar daar werden geen voorbeelden van ten gehore gebracht. De in het algemeen rustige singer/songwriter muziek werd goed overgebracht. Gaandeweg begon de grote drive achter de muziekweergave op te vallen. Ook in rustige nummers werd de luisteraar weinig rust gegund. Elk detail werd onder een vergrootglas gelegd. Onvolkomenheden van de elektronica of de opname worden genadeloos naar voren gebracht. Dit ging soms ook wat ten kostte van de coherentie in het geluidsbeeld.
Wellicht omdat het laagste laag ontbrak viel de pittige hoogweergave des te meer op. Wat in het begin als frisheid werd ervaren werkte, in combinatie met lichte onrust in de weergave, op de lange duur bij uw verslaggever luistermoeheid in de hand. Maar dat is persoonlijk en wellicht mede veroorzaakt doordat er continu op een hoog gemiddeld niveau werd gedraaid (rond 90 dB op ca. 4m). Misschien ook een kwestie van wennen aan de enorm dynamische weergave. Het is echt een systeem om lekker helemaal onder te gaan in de muziek i.p.v. te letten op subtiele details, een echte "wall of sound", te vergelijken de ervaring van een live-concert. Een extra leuke ervaring door de bijzondere mix van nummers die Harry liet horen. Een verrijking.
Dat het ook echt hard kan werd nog eens bewezen door de weergave van een echt rock nummer.
In de pauze werden de ervaringen uitgewisseld onder het genot van een drankje. Hierna was de beurt aan Hans Benus en Kees de Waard om hun filosofie uit de doeken te doen en toe te lichten met muziek. Nu konden de leden ook nummers van hun eigen cd's ten gehore laten brengen.
Met leuke 1-2 tjes tussen beiden werd de vaart er goed in gehouden, ondanks de vele uitwijdingen over hun theorieën en ervaringen bij het modificeren van apparatuur. Vele liefhebbers hingen aan hun lippen. Heilige huisjes werden niet geschuwd. Gelardeerd met muziek probeerden zij hun interessante filosofie inzichtelijk te maken voor het publiek. Vele technische discussies volgden, met name over het begrip 'resolutie' of 'oplossend vermogen'.
Het verschil tussen de JMR luidsprekerkabels en een Monster kabel werd gehoormatig gedemonstreerd. Ook de originele uitvoering van de Heresy II werd ten gehore gebracht om de invloed van de modificaties op de klank aan te tonen. Het origineel leek iets rustiger en neutraler van klank. De algemene indruk van de klank van de tweede set kwam sterk overeen met die van set I: een lekker pittig klinkend systeem met grote directheid en dynamiek.
Bij de leden bleek er veel belangstelling voor modificaties van hun eigen apparatuur.
Bij zoveel interessante items en leuke muzikale intermezzo's is een avond weer snel voorbij, Er bleef nog genoeg gespreksstof over – wellicht voor een volgende keer?
Voor technische vragen kunt u E-mailen naar
Hans, Kees en Harry, bedankt voor deze genoeglijke Klipsch avond!