Eddy Fikier
Vanavond gaat Eddy Fikier de luisteravond verzorgen. Voor vele liefhebbers van elektrostatische luidsprekers (ESL) is Eddy geen onbekende. In de loop van de jaren is hij geïnteresseerd geraakt in de elektrostatische luidspreker, en aan de hand van zijn zelf opgedane ervaringen schrijft hij artikelen voor Elektuur. Later heeft hij daar nog een boek aan toegevoegd over de werking en bouw van de elektrostatische luidspreker. Zodoende is hij ook in aanraking gekomen met de ESL club, waarin hij een grote rol speelt.
Hij heeft in de loop van de jaren diverse luidsprekers ontworpen of gemodificeerd. Het motto lijkt daarbij te zijn dat het ook nog betaalbaar moet zijn.
Drie van zijn laatste ontwerpen heeft hij vanavond meegenomen, en zullen onderwerp van gesprek zijn: een hoorn luidspreker met een 10 centimeter woofertje van Fostek (FE102), en een bandtweeter. Daarnaast heeft hij een eigenbouw cd-speler meegebracht. Het meeste werk heeft hij echter gestoken in de eindversterker die hij meegebracht heeft.
De versterker is een ontwerp uit 1969 van John Lindsey Hood. Deze versterker kent een trouwe schare aanhangers, en is door verschillende mensen in de loop van de jaren verbeterd/veranderd. Ook Eddy heeft er zijn versie van gebouwd, en zijn kijk op de zaken op deze eindtrap losgelaten. Het bijzondere aan deze versterker is dat elke (mono) eindtrap het signaal opbouwt met één enkele transistor, in tegenstelling tot nagenoeg alle commercieel verkrijgbare versterkers.
Een conventionele versterker bouwt het signaal op met behulp van twee transistoren, waarbij de ene transistor de positieve helft van het audiosignaal opbouwt, en de tweede transistor de negatieve helft van het signaal. Dit heeft als nadeel dat er vervorming optreedt omdat deze twee transistoren nooit helemaal gelijk zijn. Daarnaast is de transistor in het "startgebied" niet lineair, waardoor er in het gebied waarin de ene transistor het van de andere overneemt vervorming optreedt. Dit is de zogenaamde "cross-over vervorming". Door nu het gehele signaal voor rekening van één transistor te laten komen worden deze twee problemen omzeild. Dit type versterker staat bekend als single-ended eindversterker. Deze techniek komen we veelvuldig tegen bij buizenversterkers, en mogen als de mooiste onder de audioversterkers worden gerekend.
Als de specificaties van zo'n versterker bekeken worden valt vaak op dat in vergelijking met een moderne transistorversterker de harmonische vervormingcijfers vrij hoog liggen. Dit cijfer is echter een optelling van de vervorming van alle harmonische, wat een totaal getal geeft voor de totale harmonische vervorming (THD). Het verschil is dat bij een single-ended versterker de vervorming alleen uit even harmonische bestaan. Uit onderzoek is gebleken dat dit soort vervorming niet als storend of zelfs prettig wordt ervaren. De vervorming die muziekinstrumenten produceren bestaat immers ook voornamelijk uit even harmonische. Bij een versterker die voornamelijk vervorming van oneven harmonische produceert, zoals een "conventionele" versterker doet, is een veel lagere vervorming al hoorbaar en storend. Dit is de reden waarom buizenversterkers door veel luisteraars als "muzikaler" worden bestempeld.
Een nadeel van een single-ended eindversterker is dat het rendement erg laag ligt. Het maximale rendement van zo'n versterker is ongeveer 25%. In rust verbruikt zo'n versterker ongeveer evenveel vermogen als bij vollast, wat in dit geval betekent dat deze versterker altijd 2x80 Watt verstookt. Snelle rekenaars zullen concluderen dat het vermogen van deze eindtrap op ongeveer 2x20 Watt ligt. Vaak wordt dit onderschat. In de praktijk is dit voor nagenoeg alle huiskamertoepassingen ruim voldoende. Zelfs in onze luisterzaal kan deze versterker voldoende geluidsdruk leveren, en geeft geen moment aan dat het teveel van het goede is geweest.
De luisprekers zijn een bestaand ontwerp uit het Duitse luidspreker hobby blad "Klang Und Ton". Eddy heeft ook deze luidspreker verder gemodificeerd, onder andere door een extra laag op de conus aan te brengen van de woofer. Dit maakt de weergave van deze luidspreker schoner dan hij origineel al was. Daarnaast is de uitgang van de hoornpoort aangepast. In het originele ontwerp zat nog een lange toeter aan h et uiteinde. Door deze weg te laten wordt het een aanzienlijk handzamer luidspreker, en het geluid had er niets van te lijden. Deze luidspreker haalt een ondergrens van 35 Hz. Uiteraard is dit geen buikschuddend laag, maar wel van absoluut schoon niveau!. Het echte voordeel haalt deze luidspreker echter uit de zeer schone weergave van het middengebied. Er wordt in het belangrijke gebied tussen 1000 en 3000 Hz niet gefilterd, de overname van de woofer naar de tweeter vindt pas plaats op 5000 Hz. Dit zorgt ervoor dat stemmen zeer vrij en natuurlijk worden weergegeven.
Zijn laatste systeem is de cd-speler. Eddy zou Eddy niet zijn als ook hier niet de nodige modificatie plaats vinden. Het loopwerk van de speler wordt verzorgt door het bekende CDM-9 loopwerk van Philips. Dit loopwerk met de bekende zwenk arm, wordt in zeer veel high-end spelers toegepast. De DA-convertor van de Philips is er echter resoluut uitgeknipt, en vervangen door een Crystal 24-bits convertor. Het bijzondere is dat deze gevoed wordt een accu van 12 volt. De voeding zorgt voor een absoluut schone voeding. Een "normale" voeding wordt opgebouwd uit een wisselspanning die wordt gelijkgericht, en afgevlakt. Ondanks deze maatregelen zullen er nog de nodige stoorsignalen doorwerken de cd-speler in. Dit heeft vooral zeer negatieve gevolgen voor de signaalverwerking in het digitale gedeelte van een cd-speler. Deze zijn bij deze uitvoering echter volledig afwezig. Dat heeft als resultaat een zeer schone weergave van het geluidssignaal.
Hoe klinkt dat nu
Eddy bouwt zijn verhaal op vanuit de techniek. Daarbij legt hij vrij nauwkeurig uit hoe de versterker werkt, en hoe bepaalde problemen zijn opgelost. Zo heeft hij de voeding bijvoorbeeld gestabiliseerd opgebouwd. Als zo'n voeding met dezelfde specificaties conventioneel moet worden opgebouwd zou dat een onwaarschijnlijk grote voeding opleveren.
Tijdens zijn verhaal valt ook op hoeveel liefde Eddy voor de techniek heeft. Hij heeft het bijvoorbeeld over de mooie componenten die zijn gebruikt, en dat verraad dat er alleen een echte muziekliefhebber en rastechneut aan het woord is. Zo wordt in de uitgang van de versterker bijvoorbeeld een Silmic condensator toegepast. Deze condensator is opgebouwd uit een diëlectricum van zijde, en geeft een zeer verfijnde klank. Een vergelijkbare versterker wordt echter ook als commercieel ontwerp verkocht, maar dan zonder de speciale componenten. Hiervoor wordt al enige duizenden euro's gevraagd. De versterker van Eddy is echter superieur aan die variant door de speciale componenten, en kleine wijzigingen. Zo neemt Eddy de luisteraar mee door de hele versterker schakeling. Dat maakt de honger naar muziek alleen maar groter, en het wachten wordt na de pauze beloond. Want hoe klink nu een set die door een techneut is opgebouwd met zeer veel liefde voor techniek? Hebben al deze maatregelen nu het gewenste resultaat tot gevolg? Het eerste wat opvalt als er muziek uit de luidsprekers komt is dat de tonen er uit lijken te vloeien. De klanken klinken zeer natuurlijk zonder enige vorm van stress. Het heeft dus weldegelijk allemaal zin gehad. Sterker nog, dit is een geluid wat zo zuiver en vrij klinkt dat je er automatisch ontspannen bij gaat zitten en geniet van de muziek. Volgens Eddy komt dit voornamelijk doordat de versterker het muzieksignaal vervormingvrij naar voren brengt. Daarnaast draagt ook de cd-speler zijn steentje bij. De ene na de andere cd verdwijnt in de lade van de speler, en de eerste indruk wordt alleen maar versterkt. Dit is niet de eerste de beste set waar naar geluisterd word. Deze set is door de jaren heen door Eddy met zoveel zorg en aandacht in elkaar gezet dat je welhaast naar een perfect signaal luistert. Natuurlijk heeft de 10cm woofer zijn beperkingen in het laag. Echte druk in het laag ontbreekt dan ook, maar hetgeen wat er uit komt is van een zeer hoog niveau. Pop muziek komt naar mijn idee wat minder sterk uit de verf, deze speakers lijken echter gemaakt te zijn voor Jazz muziek. Met deze muziek begint het geheel te werken, en klinkt de muziek zeer natuurlijk. De veel gebruikte analogie kan weer eens gebruikt worden: het klinkt als een buizenversterker. Nu heeft deze versterker natuurlijk ook veel gemeen met een single-ended buizenversterker. Het werkingsprincipe, en de opbouw vertonen grote gelijkenis, zodat de klankmatige overeenkomst goed is te verklaren.
Als je dan realiseert dat je eigenlijk naar een zeer betaalbare set luistert is de verbazing des te groter. De luidsprekers kunnen voor ongeveer 300 euro per set worden gebouwd. De versterker is in onderdelen te bouwen voor ongeveer 450 euro zonder kast. Deze versterker bouwt Eddy ook op verzoek. De prijs ligt dan op ongeveer 1.000 euro. Eddy durft er met een gerust hart 5 jaar garantie op te geven, volgens hem kan er niets aan stuk gaan.
Deze demonstratie geeft in elk geval wel te denken, aangezien de meeste audioliefhebbers voor heel wat meer aan audioapparatuur thuis hebben staan. Vaak klinkt het niet zo natuurlijk als met deze set. Dat toont maar weer eens aan dat top hifi niet altijd duur hoeft te zijn.
Voor meer informatie over één van de producten kun je het best even contact opnemen met Eddy op
Ed Kuhuwael