Theo Wubbolts, hoofdredacteur van Hifi Video Test

Thema: Een muzikaal verhaal over “hoe te luisteren naar muziek”.

    Theo Wubbolts

Deze keer verwelkomen wij Theo Wubbolts, hoofdredacteur van het bekende audio/videoblad HVT. Hij houdt een lezing over “hoe te luisteren naar muziek”. Theo bezit veel audio- en muziekkennis opgedaan gedurende vele jaren werkzaam te zijn in verschillende functies zoals bij een hifi-winkel, bij een platenlabel en vele jaren bij een audioimporteur. Bovendien maakt Wubbolts ook al heel lang eigen professionele muziekopnamen. Hierdoor kent hij de muziek/audio zowel aan de kant van de opname als aan die van de weergave. Hij weet als geen ander hoezeer de opname het eindresultaat en dus ook de weergave (thuis) bepaalt. Theo zal de invloed van de gebruikte microfoontechniek uitleggen en aantonen hoe de luisteraar via de weergave van de opgenomen muziek een bepaalde opnametechniek kan beoordelen. Wat kan er allemaal fout gaan op de weg van de ruwe opname tot het herscheppen van de muziek bij u thuis? Dit wordt duidelijk gemaakt aan de hand van een aantal duidelijke voorbeelden afkomstig van uit eigen collectie en van CD’s en LP’s.

De muziekinstallatie bestaat deze avond uit componenten afkomstig van diverse bestuursleden. De samenstelling doet er niet zoveel toe: het ging vanavond om de muziek.

Dat het thema van Theo leeft bij de club bleek wel uit de grote opkomst aan leden! De zaal liep gezellig vol. Theo zelf had een stagiair van HVT meegenomen, te weten Jaap Feenstra. Na een korte introductie van henzelf maakte Theo melding van een kabeldag georganiseerd door HVT in het volgende weekeinde. Daarna liet Wubbolts snel het eerste stukje muziek horen: een langspeelplaat van een oude opname van Bert Kaempfert (een 45 toeren persing met 4 nummers). Dit bleek (later) een een hoog jeugdsentiment-gehalte te hebben, ook bij de aanwezige clubleden. Het is opvallend hoe fris deze oude opname nu klinkt, maar tegelijk ook gedateerd door het overdreven stereobeeld.

Theo verontschuldigde zich nog voor het feit dat hij gedurende deze avond veelal klassieke muziek ten gehore zal brengen. Dit is geen waardeoordeel over de muziek, maar voor zijn doel is klassiek nu eenmaal het beste geschikt: akoestische instrumenten veelal in één keer opgenomen op locatie. Popmuziek is meestal veel meer geproduceerd en ligt daarmee veel verder weg van de realiteit van ‘levende muziek’. De invloed van de opnametechniek is daarbij vaak onderschikt gemaakt aan de productie achteraf, het bereiken van een bepaalde sound, of wat dan ook.

Theo zette gelijk de toon voor de rest van zijn betoog: een boeiend verhaal met een duidelijke rode draad over de overwegingen en dilemma’s waar de opnametechnicus voor staat en de toegepaste techniek bij het maken van de muziekopnamen. Dit doorspekte hij met anekdotes en treffende muzikale voorbeelden. Hierbij onderstreepte hij de invloed van bepaalde opname- of muziekparameters. Theo weet de aandacht van het voltallige publiek goed vast te houden. Er ontstaat gaandeweg een levendige sfeer met discussies over de (on)hoorbaarheid van een en ander. De toehoorders moeten sowieso goed blijven opletten bij de diverse muziekfragmenten, want Theo stelt vanavond inhoudelijke vragen over de muziekweergave. Uiteindelijk kan hiermee zelfs een ‘oorkonde’ worden verdiend...!

Aan de hand van opnamen vanaf twee test-CD’s, de eerste uit 1955 en de tweede soortgelijke uit 1981, wordt door Theo duidelijk gemaakt dat ook datgene wat wij onder ‘this is high fidelity’ verstaan, in de loop van de tijd steeds aan verandering onderhevig is. Wie kent niet het “My voice should be at the centre of both loudspeakers” en dergelijke met vet Amerikaans accent doorspekte parameters uit de zestiger jaren?

Hierna volgen een serie opnamen die parameters bestrijken zoals nagalm (teveel, te weinig), doorzichtigheid, balans en de aanwezigheid van mogelijke stoorsignalen. Tenslotte wordt de directe invloed van de gekozen microfoontechniek hoorbaar gemaakt.

Een opname in de Notre Dame in York illustreert hoe een op zich prima opzet voor een opname toch de mist in kan gaan door een teveel aan (natuurlijke) galm. Het orgel is overduidelijk aanwezig, maar de lange geluidsgolven van het orgel worden door de grote ruimte nauwelijks gedempt en klinken dus lang na. Het orgelgeluid hobbelt hierdoor hoorbaar steeds achter de rest van de muziek aan en zorgt bovendien via interferentie met het oorspronkelijke geluid voor een versmeerd, onprettig geluidsbeeld.

Dat het ook andersom kan bewijst een opname van cellosonates van Saint-Saëns, een gortdroog stereoplaatje wordt ons deel. De diepe en warme klank van de cello ontbreekt vrijwel geheel, maar alles staat er wel ‘netjes’ op.

Theo’s eigen opname van de pianist Murray Perahia in het Concertgebouw Amsterdam laat horen hoe belangrijk de afstand van de microfoon tot een solo-instrument kan zijn: te grote afstand levert een warrig, onduidelijk plaatje op.

Dat doorzichtigheid in een opname soms onvermoede nuances blootlegt toonde ons een opname op Hungaraton van de ‘Hongaarse Dansen’ van Brahms. De oplettende luisteraars wisten de waarschijnlijk als extraatje toegevoegde cymbaal feilloos te ontwaren uit het klankbeeld. Uw verslaggever hoorde het instrument wel, maar wist niet dat die er eigenlijk niet in thuis hoort. Het feit dat in een ander deel het opstaan van de violist hoorbaar zou zijn ontging veel van de luisteraars. Dit leek samen te hangen met de luisterpositie.

Theo liet nog twee uitersten horen op het gebied van doorzichtigheid. Een opname van een Zweeds koor met het Swedish Radio Orchestra was heel moeilijk te volgen en dat lag niet aan het gebruik van het Zweeds. Hoewel dat laatste natuurlijk niet hielp... Dan was een leuke opname “Komt Vrienden In Het Ronden” van het Nederlands Kamerkoor van bewerkte oude Nederlandse volksliedjes een stuk beter te verstaan. Je merkt wel dat een bekende taal sneller verstaanbaar is.

Weer terug naar Theo’s eigen opnamen in de Doelen met het Rotterdams Philharmonisch Orkest plus koor via een zogenaamde kerstprom uit 2004. Onder leiding van de bekende dirigent John Dankworth raakt op een gegeven moment de balans totaal zoek doordat hij spontaan inspeelt op het aanwezige publiek en dus onverwachte dingen doet. En daar was Theo in zijn vooraf bepaalde en geoefende opnamesituatie niet op voorbereid. Bij een live-opname valt daar natuurlijk hoegenaamd niets meer aan te doen.

Na de pauze laat Theo horen hoe alles kan kloppen bij een track van een opname van Britten’s Youngs Person’s Guide To The Orchestra. Dan is het de beurt van de stoorzenders die een opname kunnen ruïneren. Zoals de ruis en motorgeluid van een videocamera als er simultane videoopnamen worden gemaakt. Een opname van Murray Perehia dient hierbij als voorbeeld waar een hoog ruisniveau te horen is. Een stukje van Glenn Gould in de Goldberg Variations laat horen hoe het ook kan.

Een eigen opname van John Adam’s ‘A short ride in a fast machine’ sluit zijn betoog af.

Theo vertelt dat hij de laatste tijd opneemt in 24bit/96kHz op een 4GB Flash card. Een hele verandering met vroeger. In de loop van de meer dan driehonderd opnamen in de Doelen heeft hij al doende leren opnemen. Hij raad de luisteraars aan maar eens op pad te gaan met twee microfoons en een klein recordertje om te ervaren welke onverwachte resultaten je hiermee kunt boeken.

Tenslotte gaan wij op voor de finale test: eenzelfde muziekstuk, simultaan opgenomen met drie verschillende typen microfoons. De microfoons verschillen in opbouw en karakteristiek, waardoor de drie stereoparen een opvallend verschil in klankbeeld registreren. Het betrof een A-B type Bruel & Kjaer en een Sennheiser omni-directionele condensatormicrofoons, maar met een presetvoorkeur ‘presence’ voor geluid van voren. Plus nog een paar Sennheiser ‘achten’, dus met de bekende en veelgebruikte achtvormige karakteristiek.

Aan ons de taak de verschillende paren te onderkennen in de weergave van de muziekopname. Geen sinecure, hoewel er duidelijke verschillen waarneembaar waren. In de notities staan opmerkingen als een heel ruimtelijk, luchtig klankbeeld met de condensatormicrofoons van Sennheiser en de meeste details leken door de achten van het zelfde merk te zijn vastgelegd. Ongeacht de gehoorde verschillen verdiende iedereen een ‘oorkonde’ volgens Theo. Hij sloot zijn muzikale bijdrage af met nog een nummer van Bert Kaempfert – een van zijn ‘favorieten’ naar wij nu weten.

Daarna ontspon zich nog een discussie over de huidige opgroeiende groep luisteraars, de MP3 c.q. iPod-generatie. Die beschouwen muziek als vluchtig amusement. Soms meer gebruikt als ‘wall of sound’. Theo vond het de verantwoordelijkheid van de opvoeders om deze voor hifi ‘verloren’ generatie te laten zien en vooral horen wat echte high fidelity betekent.

René Olivier

NB Het was een verademing om weer eens een avond mee te maken waarbij de liefde voor de muziek op de voorgrond staat en de vele beperkingen van het (re)productieproces glashelder werden gepresenteerd. Al is de hifi-set ultra high-end (of super low-end) en al heb je daarvoor het hele huis verbouwt vanwege de optimalisering van de akoestiek, uiteindelijk staat of valt het allemaal met het primaire proces: de registratie van de muzikale prestatie - red.