Time Domain
Vanavond hebben we bezoek van de importeur van TimeDomain Audio. Deze demo heeft voor mij een voorgeschiedenis, en wel een bijzondere.
Ik ben namelijk met deze producten in aanraking gekomen door de officiële introductie van TimeDomain in Nederland. De importeur heeft in november ‘07 een zaal in het concertgebouw Amsterdam afgehuurd om daar de officiële introductie van TimeDomain te laten plaatsvinden. Als “bonus” trad het Raphael Duo op. Een aantal stukken voor saxofoon en cello werden opgenomen en later via de TimeDomain apparatuur weer afgespeeld. Redelijk risicovol, want iedereen die wel eens wat met opnames heeft gedaan weet dat het zeer moeilijk is een live instrument goed weer te geven via een geluidsinstallatie.
Deze demo was bijzonder omdat de ontwerper van het TimeDomain systeem, dhr Yoshii, zelf aanwezig was. Met een tolk en twee assistenten werd de demo verzorgd. Ik heb nog nooit zo’n rommelige demonstratie meegemaakt, maar dat gaf het geheel ook weer wat jeu. Maar uiteindelijk ging het om het geluidsresultaat. En wat kun je dan verwachten van twee pijpjes van ongeveer 10cm doorsnee en twee speakertjes van pak hem beet 6 cm. In eerste instantie was ik verrast, gevolgd door verwondering. Je houdt het niet voor mogelijk wat er uit twee van die kleine speakertjes kan komen. Maar voordat ik al met de conclusie begin…., lees verder.
Na deze persintroductie heb ik contact gezocht met TimeDomain Audio, de importeur in de persoon van Jos Poodt. De afspraak was snel gemaakt en op onze vaste luisteravond was hij aanwezig samen met zijn Japanse partner.
Het opbouwen van een dergelijke set geeft natuurlijk niet veel problemen, het geheel was al snel speelklaar.
De set
De set bestaat uit de Yoshii 9 speakers, en de erbij ontwikkelde versterker plus adapter. De speakers zijn ronde zuiltjes van ruim één meter hoog en een doorsnee van 11 centimeter. De speakers wijzen onconventioneel naar boven. Er vindt dus geen directe afstraling naar voren plaats. Aan de binnenzijde van de buis zit onder aan de speakerunit een metalen staaf bevestigd, die van boven tot onder door de behuizing loopt. Deze staaf heeft een dempende werking op het luidspreker chassis.
De bijbehorende versterker (het woord versterkertje is beter op zijn plaats) heeft de vorm van een schildpad, en levert voldoende vermogen om de speakers aan te sturen.
Veel zal dat niet zijn, aangezien de speakers een behoorlijk hoog rendement zullen hebben en de speakers een geringe geluidsdruk kunnen leveren. De speakers kunnen ook los worden aangeschaft en worden aangesloten op een andere versterker. Iets dat de ontwerper, dhr Yoshii overigens afraadt. Volgens eigen zeggen zijn versterker en speakers op elkaar ontwikkeld en leveren in combinatie met elkaar het beste resultaat.
De speakerkabeltjes zijn nog dunner dan een hoofdtelefoonsnoer, en wederom gaat de ontwerper hier tegen alle geldende regels in: hoe dunner hoe beter. Scheelt in elk geval een klein fortuin aan audio kabels!
Dhr Yoshii heeft jarenlang bij Onkyo in Japan op de ontwikkelingsafdeling gewerkt. Daar heeft hij onder meer de Onkyo GS1 speaker ontwikkeld, de eerste speaker die volgens het TimeDomain principe is ontworpen. Deze speaker heeft nog steeds een vaste schare aanhangers.
Maar wat is nu het bijzondere van het TimeDomain principe? Normale speakerontwerpers gaan uit van het frequentie domein om speakers te ontwerpen. Er wordt dus voor gezorgd dat een zo groot mogelijk frequentie bereik wordt weergegeven om alle frequenties binnen het gehoorspectrum te kunnen weergeven. Meestal gebeurt dat met meerweg systemen, waardoor de noodzaak ontstaat van een wisselfilter. Deze zorgt ervoor dat elke speaker zijn eigen frequentie te verwerken krijgt.
Volgens dhr Yoshii gaat het mis met conventionele systemen doordat het gebruik van scheidingsfilters verhindert dat de complete levenscycli van geluidsimpulsen in tijd en ruimte worden weergegeven. Bovendien straalt een speaker unit aan beide zijden geluid afd oor o.a. resonanties. Daarnaast is de conus niet oneindig stijf waardoor de beweging van de speaker in het midden door de spoel niet gelijk is aan de beweging van de conus aan de buitenrand.
Het TimeDomain principe gaat uit van het tijddomein in plaats van het frequentie domein. Je kunt hier boeken over vol schrijven, maar in basis komt het hierop neer dat de problemen bij conventionele systemen worden vermeden door de volgende principes:
1 Geen gebruik maken van een wisselfilter;
2 De speaker gedraagt zich als een zuiger, dus de speaker heeft geen verschil in uitslag tussen het midden en de zijkant van de unit;
3 zorg dat de massa van de speakerophanging oneindig veel zwaarder is dan de conus.
Punt één wordt opgelost door gebruik te maken van één speaker, een breedbandunit die het gehele spectrum moet kunnen weergeven.
Punt twee is te realiseren door een heel kleine en stijve speaker toe te passen. Hierdoor beweegt de conus als een zuiger zonder vervorming.
Punt drie wordt gerealiseerd door een zeer lichte conus toe te passen (1,4 gram!) en aan de onderkant van de kooi van de unit een zware ijzeren staaf te maken die van boven tot beneden door de ‘kast’ loopt. De massa van deze staaf is 1000 maal zwaarder dan de bewegende massa van de speaker waardoor de conus een op zichzelf bewegend deel is geworden zonder andere onderdelen mee te laten trillen. Tenslotte dragen de ronde vormen en de materiaalkeuzes in het ontwerp voor de Yoshii9 bij aan het elimineren, c.q. reduceren van ongewenste trillingen.
De filosofie is op zijn minst gezegd afwijkend te noemen. Een goed voorbeeld daarvan is dat op de website gesteld wordt dat een goedkope platenspeler met ingebouwde RIAA versterker (zo eentje met een plastic armpje) een beter resultaat zal geven dan een duurdere platenspeler. Dat is natuurlijk een statement welke tegen alle geldende regels ingaat.
Voor mensen die meer willen weten over de ontwerpfilosofie van TimeDomain kan terecht op: http://www.timedomain.co.jp/tech/tech_e.htm
Wat tijdens het inspelen vooraf direct opviel was dat het geluid wat minder vol van klank was dan tijdens de persintroductie. In onze vaste luisterruimte is de akoestiek nogal afwijkend ten opzichte van de gemiddelde luisterruimte. Dat wordt in mijn ogen veroorzaakt doordat het (lage!) plafond bestaat uit houtwol-cement platen. De akoestische demping door het plafond is daardoor nogal hoog, een situatie die in de huiskamer niet snel zal voorkomen. Juist bij een systeem wat alle energie in eerste instantie naar boven afstraalt zal een dergelijk plafond een grote invloed uitoefenen op het geluidsbeeld. En dat blijkt ook tijdens de luistersessie.
Luisteren
De aftrap wordt genomen met een vocaal nummer van Rosa Pasos. De stem staat natuurlijk in de ruimte. Een stukje contrabas komt echt compleet over. Naast het gemis van echte druk in het laag mis ik klankmatig niets. De bas klinkt heel gedetailleerd, zonder kleuring en levensecht. Een stuk klassiek van Bach klinkt ook erg stemmig en natuurlijk. Ik merk dat bij mij steeds weer de term “natuurlijk” naar voren kom. Dat is ook de indruk die me steeds weer als eerste invalt als ik naar muziek luister met deze speakers.
Opmerkelijk is ook dat het geluidsbeeld volledig intact blijft als er iemand voor een speaker langs loopt. Bij een normaal afstralende luidspreker valt er dan even een gat in het midden en hoog, maar de Yoshii9 blijft daar volledig van verschoond. Als je de ogen dicht doet hoor je echt niet dat er iemand voor de speakers langs loopt. Volgens de fabrikant heeft de afstraling van de speaker een soort paraplu vorm. Dat is denk ik ook bevestigd met dit “experiment”.
Een nummer van “Jazz club Siciliana” van de cd “Plays the music of Carla Bley” staat een trombone die erg direct is opgenomen. Dit nummer blijft intact ondanks dat de trombone enorme uithalen geeft. Het komt goed over, al mis ik wat dynamiek in het nummer vergeleken met mijn eigen referentie.
Vervolgens wordt er een nummer van Beethoven gedraaid. Bij de viool gaat het enigszins mis. Ik krijg ook steeds vaker het idee dat het net een tandje te hard staat. Vaak gaat het net over de grens van vervormen heen. Dat uit zich in wat hardheid van met name het middengebied. Het is ook niet eenvoudig voor zo een kleine luidspreker om een zaal met ruim dertig mensen te vullen.
Tijdens de demo geeft helaas de mooie Rega cd-speler de geest. Er komt alleen nog een naar gekraak uit. We moeten dus verder met muziek van de PC, en uiteraard kan via de cd-rom speler ook naar cd worden geluisterd. We hebben geen één op één vergelijk gedaan, maar de nummers die vanaf de pc worden gedraaid lijken stuk voor stuk een stuk platter te klinken.
Er wordt een stuk traditioneel percussie gedraaid. Wat ik in mijn aantekeningen heb staan is dat het beeld intact blijft, en de trommels heel gedetailleerd en precies worden weergegeven. Je hoort elk detail van de trommels, het vel trillen en daardoor komt het behoorlijk echt op je over. Ook ontbreekt hier de echte druk in het laag, maar ik kan hier toch heel best serieus naar luisteren.
Al met al vond ik het een zeer leuke en vooral leerzame demo. Leerzaam omdat het mij laat inzien dat je soms volledig open moet staan voor iets heel anders dan het gebruikelijke.
We zien hier geen zogenaamd “high-end” systeem staan wat met allerlei exotische apparatuur het hoogst haalbare probeert te bereiken, maar wel een systeem wat heel eerlijk muziek kan maken. Het doet je even beseffen dat de serieuze hifi hobby soms wat doorslaat in de hang naar het ultieme geluid, terwijl een dergelijk simpel systeem een heel eind komt. Als je geen laag fetisjist bent, maar wel kunt genieten van muziek en niet op hoge volumes wilt draaien is dit systeem de moeite van het luisteren zeker waard.
Ed Kuhuwael
Gebruikte apparatuur:
Complete Yoshii9 set (speakers + versterker): Eur 3500,- (incl.BTW)
Yoshii9 luidsprekersysteem Eur 2775,- (incl. BTW)
Yoshii9 versterker Eur 925,- (incl. BTW)
Rega Planet cd-speler