Piet Ouwehand en Herman Bergman
Vanavond zijn Piet Ouwehand en zijn mede-knutselaar Herman Bergman te gast. Ik noem het misschien wat oneerbiedig 'knutselaars', maar beide heren genieten bij mij een groot aanzien als het gaat om het zelf bouwen van prachtige audioapparatuur.

Ik heb de agenda op onze website er eens op nageslagen, en Piet en Herman zijn al drie keer eerder langs geweest voor een demo bij onze club. Dat zijn nog eens trouwe clubleden.

Ik ken Piet en Herman al ruim 20 jaar. Vlak na het oprichten van onze club zijn ze lid geworden, en zodoende bijna vanaf het eerste uur lid. Zowel Piet als Herman zijn echte “doe-het-zelfers”. Ze bouwen vrijwel alles zelf, en als er iets kan en klaar gekocht wordt blijft het zeker niet zoals het uit de fabriek is gerold. Er móét en zál iets worden aangepast. Dat is de echte doe-het-zelf spirit. En ook dat zullen we deze avond weer ervaren.

Onderwerp van deze avond vormen de versterkers van Piet en Herman. De set bestaat uit een eigenbouw eindversterker van elk van hen. Piets versterker is rondom de EL84 buis opgebouwd. Verder heeft Piet ooit Musical Affairs luidsprekers aangeschaft. Deze luidsprekers bestaan uit één enkele 21cm breedband unit van PHY. Dat zijn geen standaard units: gegoten van klokkenbrons en het zijn hoogrendement full-range units.

Over dat laatste valt te twisten, maar daarover later meer. Deze luidsprekers zijn oorspronkelijk in een kast van zeer dun klankhout gebouwd waarbij de achterkant deels open is. Bij wijze van experiment heeft Piet de driver nu in een vlakke plaat als open baffle speaker gebruikt. De baffle bestaat uit een oude tafel die in stukken is gezaagd. Hoezo doe-het-zelf!

De versterker van Piet is gebaseerd op die van Decware. Dat is een Amerikaanse fabrikant met een zeer duidelijke ontwerpfilosofie: eenvoudige buizenschema’s met daarbij gebruikmakend van mooie componenten. Zo heeft Piet bijvoorbeeld de condensatoren met bijenwas ingegoten in een huls van ebbenhout. Alles om de trillingen te dempen. Verder zijn her en der de nodige black-gate elco’s toegepast. Deze zijn inmiddels bijna onbetaalbaar geworden of niet te krijgen, maar Piet heeft ze in de goede tijd kunnen aanschaffen.

De eindbuizen zijn zoals gezegd van het type EL84 in single-ended schakeling. Daarbij neemt elke eindbuis het gehele signaal voor zijn rekening, daar waar in een push-pull schakeling er 2 buizen nodig zijn per kanaal. Het nadeel van single-ended is dat het uitgangsvermogen slechts zo'n 3 watt bedraagt. Dankzij het hoge rendement van de PHY-units blijkt dat echter ruim voldoende om de zaal probleemloos te vullen. Het voordeel is dat een single-ended schakeling puurder klinkt. Er is immers geen vervorming bij de overgang van één buis naar de ander.

Verder een simpele DA-converter van BRZ hifi. Deze DAC maakt gebruik van opamps in de uitgang. Deze zijn vervangen voor exemplaren van Sparkos Labs. Dit zijn discrete opamps (opgebouwd uit losse componenten) en klinken volgens de publieke opinie een stuk beter dan hun kleinere geïntegreerde broertjes. De voeding is origineel een muurwrat. Hier valt veel winst te behalen, en Piet heeft deze voeding vervangen door een accuvoeding bestaande uit Lithiumcellen. Tijdens het spelen wordt de lader los gekoppeld. De accu’s zijn groot genoeg voor een avond spelen. Het leuke is dat deze DAC zeer betaalbaar is, voor ongeveer 100 euro verwisselt deze van eigenaar.

De bron bestaat uit een laptop. De bekabeling is voornamelijk zelf gemaakt met daarnaast een Grimm TPR interlink. Ik gebruik die zelf ook en is een zeer goede kabel voor zeer redelijk geld. Of zoals Herman zei: als het goed genoeg is voor de studio waarom zou het dan niet voldoen voor een audiofiel? Hooguit dat het niet duur genoeg is voor de gemiddelde audiofiel, want het stigma kleeft nog steeds aan kabels: als het niet duur is kan het ook niet goed klinken. Persoonlijk geloof ik daar niet zo in; uiteindelijk draait het vooral om de juiste match.

De versterker van Herman, welke na de pauze aan bod komt, is ook zelfbouw. Flink groter dan de versterker van Piet en met de fameuze 2A3 als eindbuizen. Verder mooie Tango eindtrafo’s en ook een compromisloze opbouw. Je kunt zien dat Piet meer op het praktische gefocust is en Herman meer aandacht aan de afwerking heeft geschonken. Een prachtig afgewerkte houten kast bij de versterker van Herman, daar waar die van Piet in een open stalen chassis is gemaakt.

Het is maar wat je belangrijk vindt. Dat vind ik zelf ook zo leuk aan zelfbouw: lekker prutsen tot het voor jou perfect is. En wat een ander ervan vindt: lekker belangrijk!

Luisteren
Het eerste nummer dat wordt gedraaid is van Joey DeFrancesco. Wat meteen opvalt is kleuring en een omfloerst geluid. Ik vind het lastig om daar doorheen te luisteren. Wel swingt het lekker en is de muziek redelijk goed te volgen. Er zit een piek ergens in het middengebied, wat de natuurlijkheid vertroebelt. Het hoog is wat teruggetrokken, het lijkt eerder af te vallen in vergelijking met wat ik gewend ben. De datasheet van de gebruikte PHY unit laat een vrijwel kaarsrechte lijn zien tussen 50 en 10.000Hz, maar je hoort toch duidelijk een afval in het hoog. Ik heb namelijk niet de illusie dat mijn gehoor nog naar de 20.000 Hz of iets in de buurt doorloopt. Toch is het erg duidelijk waarneembaar dat er geen tweeter wordt gebruikt.

Het volgende nummer is van Diego Amador, Flamenco Para Borodin. Dit is een zeer fraaie opname. Opnieuw valt de kleuring op, ditmaal rondom de gitaar. Het is wel prettige kleuring, en natuurlijk moet je altijd even wennen aan een andere set, maar de kleuring is wel fors en ik vraag me op dat moment af of ik hieraan zou kunnen wennen. Dat de demo voor mij (en anderen bleek in de pauze) een flinke wending zou krijgen bevestigde mijn vraagtekens, maar daarover later meer.

Het volgende nummer is van het duo Hans Dulfer en Cyrill Directie naar het gelijknamige album. Het nummer Rollin’ Out wordt gedraaid. Ik ken dit album goed en draai het regelmatig. Ik mis hier toch behoorlijk wat druk in het laag, maar dat is voor een open baffle single driver luidspreker natuurlijk niet zo vreemd. De opname is zeer vol van nature met een zeer fraaie basloop. Je mist daardoor wel wat van de impact die het nummer te bieden heeft, maar alles wat wel te horen is klinkt zeer schoon. Zo worden er een aantal nummers gedraaid met dezelfde totaalindruk.

Piet wisselt vervolgens eerst de gelijkrichterbuis, een 5Y3 voor een ander fabricaat, maar van hetzelfde type. Er is een duidelijke verandering waarneembaar. De nieuwe buis geeft iets meer energie in het onderste middengebied. De klank is homogener en geeft wat meer informatie door. De stem is ook beter te volgen. Een verbetering naar mijn mening, waar de meeste luisteraars het mee eens zijn.
Dan maakt de stuurbuis plaats voor een vervanger. Dit is een stuurbuis van type 6N23P die vrij nauw verwant is aan de voor ons beter bekende ECC88/6922 buis. Wederom hoor ik een duidelijke verandering, wat meer holheid in de stem, maar het geheel klinkt ook voller kwa klankbalans. De eerder waargenomen piek wordt ook wat extra benadrukt. Wat mij betreft geen verbetering, de vorige buis geeft een betere balans. Overigens waren hierover de meningen verdeeld. Mijn indruk werd bevestigd door het volgende nummer van Kari Bremnes, Per Og Päl Og Janus. Hier is ook het piekje hoorbaar in de stem waardoor die wat hol over komt.

Maar omdat de demo zo’n enorme wending zou krijgen stap ik graag door naar de demo na de pauze. De 2A3 versterker van Herman is aangesloten en mag zijn kunsten vertonen. We horen een zeer merkbaar andere klankbalans. Waar is de piek in het middengebied gebleven? Dit is zoveel beter dan voor de pauze. De conclusie is dan heel snel getrokken: de versterker van Herman speelt veel beter met deze luidsprekers dan de versterker van Piet. Maar de waarheid bleek heel anders: na een paar nummers, en nadat vanuit het publiek de nodige verbazing en vragen waren geuit, vertelde Herman dat hij nog iets had veranderd: hij had het netfilter uit de keten gehaald. Dat was even een verrassing, want niemand wist dat er überhaupt een netfilter tussen zat. Toen het filter weer werd aangesloten, was het direct duidelijk. De kleuring keerde terug, de dynamiek zakte in en het geluid werd opnieuw benepen. Op dat moment vielen alle puzzelstukjes op hun plaats. Op mijn vraag om de versterker van Piet zonder filter in te zetten werd dat ook bevestigd. Weg kleuring. Ervoor in de plaats kwam een natuurlijk geluid dat het luisteren zoveel prettiger maar ook natuurlijker maakte. De dynamiek was met sprongen vooruit gegaan en het enigszins benepen karakter was volledig verdwenen. Een enorme stap wat mij betreft. We hebben vrijwel de gehele avond nog zo gespeeld met nog een vergelijking met de versterker van Herman. Deze laatste matcht toch nog wat beter met de speakers. Er is meer ruimte in het beeld aanwezig en ook net iets meer klankkleur. Voor mij persoonlijk is dit de winnaar van de twee, al is het verschil zeker geen dag en nacht. Maar dat kan met andere luidsprekers weer heel anders zijn. Het gaat nogmaals vooral om de match.

Hetzelfde nummer van Diego Amador wordt weer gedraaid en laat nu een vrijheid in de piano horen die dicht tegen het geluid van de 2A3 versterker van Herman schuurt. Erg goed al met al, en mijn eerste gevoel wordt hier alleen maar door bevestigd: het kleurde voor de pauze bovenmatig, nota bene veroorzaakt door een netfilter. Ik heb wel vaker waargenomen dat een filter dynamiek weg kan halen, maar zo extreem heb ik het nog niet eerder ervaren. Zo zie je maar hoe een set om zeep geholpen kan worden door een simpele zogenaamde verbetering. Het filter was overigens van Herman, welke hij thuis alleen op de bron toepast.
En zo hebben we nog een aantal nummers van de muziek genoten. Met de nadruk op het laatste. Bij de afsluiting was een enigszins gezamenlijke conclusie dat de demo’s van de clubleden een meer ongedwongen karakter hebben en we dit eigenlijk vaker zouden moeten doen. Het vergroot de toch al erg sterke band tussen de clubleden nog meer omdat er meer discussie plaatsvindt.

Al met al was dit een bijzonder leerzame én gezellige avond. Niet alleen vanwege de fraaie zelfbouwapparatuur, maar vooral door de ontdekking hoe groot de invloed van één ogenschijnlijk onschuldig netfilter kan zijn. Zulke avonden, waarbij volop wordt geëxperimenteerd en gediscussieerd, zijn misschien wel de leukste die onze club kent.

Piet staat inmiddels alweer te popelen voor zijn volgende project: dezelfde EL84-versterker, maar dan uitgevoerd als push-pull. Ik kijk er nu al naar uit om die te beluisteren. Eén verzoek heb ik alvast: laat dat netfilter deze keer maar thuis.

Ed Kuhuwael

Playlist:
Jammin’ in the basement – Joey DeFrancesco
Desde Mi Cocina – Antonio Rey
Rollin’ out - Duo Dulfer Directie
Flamenco para Borodin – Diego Amador
Sway Diana Krall
Josephine (live) – Chris Rea
Per Og Päl Og janus – kari Bremnes
Behind the Veil (Live at Ronnie Scott’s Jazz Club) – Jeff Beck
12 Tribes – Dean Pear
Blue ‘n’ Boogie – Dizzy Gillesie & Friends
I’m just a Lucky so and So – Diana Krall
Here’s To Life- Jan van Duikeren & Marcel Veenendaal